Kiedy pięć minut tem… kilka lat temu zrobiło się głośno o serialu Grace i Frankie, wiele osób ekscytowało się spotkaniem po latach dwóch genialnych aktorek – Lily Tomlin, o której wówczas nie wiedziałam nic, i Jane Fondy, która była dla mnie takim wielkim nazwiskiem, ale raczej pozbawionym treści poza skojarzeniem z klasą i sercem po właściwej stronie. Do serialu bardziej przyciągnął mnie temat: historia dwóch starszych pań, które sprzymierzają się mimo dzielących je różnic, gdy ich mężowie w jesieni życia postanawiają ujawnić, że od wielu lat są parą i chcą ostatnie lata życia spędzić razem w pełnej otwartości. Nie zainteresowało mnie wtedy, gdzie aktorki spotkały się wcześniej, choć od pierwszych scen serialu widać było, że jest między nimi wspaniała dynamika i ewidentnie dobrze się bawiły w swoim towarzystwie.
Grace i Frankie to jeden z tych seriali, które podobały mi się tak bardzo, że nie chciałam, żeby się skończyły, w związku z czym nie obejrzałam ostatniego sezonu i gdzieś nad głową przeleciała mi informacja, że pojawiła się tam Dolly Parton; nie wiedziałabym zresztą, dlaczego to ważne. (Oczywiście nadrobię to. Kiedyś. A wcześniej pewnie opowiem o wszystkich ukochanych seriach, których nie skończyłam. Ciekawe, czy ktoś też tak ma?)
Sytuacja zmieniła się parę dni temu, gdy wylądowałam w warszawskiej Kinotece w whosomowym gronie na pierwszym spotkaniu queerowego DKF-u Sounds gay, I’m in! Filmem inaugurującym serię spotkań było Od dziewiątej do piątej z 1980 roku. Do zakupu biletu skłoniła mnie przede wszystkim idea tęczowego klubu dyskusyjnego, jednak nazwiska pań w głównych rolach – Lily Tomlin, Jane Fonda, Dolly Parton – były również poważnym argumentem, dwie z nich znałam wszakże z Grace i Frankie, trzecia zaś jest mi dość obojętna jako aktorka, ale cenię ją jako queerową ikonę oraz niesamowitą filantropkę.
Nigdy nie twierdziłam, że znam się na kinie, nie widziałam mnóstwa ważnych filmów i nawet niespecjalnie mam potrzebę to naprawiać; to jakiś ogrom, w którym tylko bym utonęła. Łatwo mnie więc zaskoczyć. Nie wiedziałam, czego się spodziewać po Od dziewiątej do piątej poza być może jakąś satyrą na korporacje, co zdecydowanie otrzymałam. W tym filmie dzieje się jednak o wiele więcej.
Śledzimy losy świeżej rozwódki Judy (w tej roli Jane Fonda), która rozpoczyna swoją pierwszą pracę – zostaje sekretarką w korporacji. Dostaje na wstępie biurko, telefon, maszynę do pisania, krzywe spojrzenia (ależ z niej elegantka, dla tego kapelusza potrzebuje oddzielnej szafki!) i zapewnienia, że wkrótce znienawidzi to miejsce (w tym momencie cała sala wybuchnęła gromkim śmiechem po raz pierwszy, choć mam poczucie, że nie było to całkiem wesołe). Szybko się dowiadujemy, że firma ma problem z mobbingiem na wszystkich poziomach (od „zrób mi kawę, kochana” przez „pojedzie pani ze mną na weekend” po blokowanie awansów i przypisywanie sobie przez zwierzchnika zasług i pomysłów podwładnych) i prezentuje kulturę szarości i stłamszenia, choć ton filmu pozostaje lekki i groteskowy. (Nie znam się za bardzo na korporacjach, jestem jednak przekonana, że było w tym nie ziarno, ale cały silos prawdy).
Szybko dochodzi do spotkania tria – Jane Fondy w roli nowej pracownicy, Lily Tomlin w roli doświadczonej zarządczyni walczącej o awans oraz Dolly Parton w roli bardzo seksownej asystentki szefa, co do której wszyscy są przekonani, że ma z nim romans, więc nie bardzo chcą z nią gadać w kafeterii. Jesteśmy kilkanaście minut w fabule i wtedy wszystko staje na głowie.

I w tym momencie przechodzę do ogólników; przed projekcją prowadzący cykl Daniel Oklesiński orzekł, że do filmu nie wygłosi wprowadzenia, lecz porozmawiamy o nim po seansie, bo jest ciekaw reakcji osób na widowni, które będą go oglądały po raz pierwszy. I rzeczywiście to jedna z tych historii, które najlepiej ogląda się bez przygotowania i bez oczekiwań. Powiem tylko, że Od dziewiątej do piątej z wielkim kunsztem przeskakuje między konwencjami, wplata masę społecznej krytyki, jest przezabawne (gratka zwłaszcza dla fanów komedii kryminalnych) i wielokrotnie zaskakuje. Zarówno na poziomie zwrotów akcji, jak i tego, jak odnosi się do swojego głównego tematu: czyli „nowej klasy robotniczej”, niedoreprezentowania i pomijania dziesiątek milionów nisko opłacanych, pozbawionych szans na awans pracownic korporacji niskiego szczebla – sekretarek, asystentek – o których w latach 80. niewiele się mówiło i nie uległo to za bardzo zmianie do dziś.
Jak trafnie zauważył ktoś z widowni, inne zaskoczenie dotyczy tego, z jaką nadzieją film przedstawia różne perspektywy i możliwości; jest w zasadzie krótką instrukcją, jakie mogą być pierwsze kroki do zmiany biura z kołchozu w miejsce, gdzie przychodzi się bez porannych ataków paniki. Ile z tych zmian zaczęto wprowadzać przez ostatnie półwiecze? No, jakieś… i to raczej za sprawą pandemii niż działań na rzecz praw i komfortów pracowniczych. Niestety to, że tak mało się mówi współcześnie o prawach pracowników i ogólnie o klasach społecznych, nie sprawia, że na tych polach znikają problemy; oczywiście wręcz przeciwnie. Jest więc coś bardzo gorzkiego w tym, jak wiele elementów pokazywanych przez ten film pozostało aktualnych, mimo że od jego powstania minął kawał czasu, a i bez trudności rozszerzylibyśmy ten katalog o mnóstwo okropnych zjawisk, które przyniosły nam lata 90. i XXI wiek.
Od dziewiątej do piątej to taki film, który dziś by chyba nie mógł powstać; jest w nim świeżość, może lekka naiwność, ale też mnóstwo entuzjazmu i radości z budowania siostrzeństwa. Queerowość pojawia się raczej wokół niego niż w nim – w osobach, które film tworzyły – i może trochę też w tym pełnym nadziei tonie, że zmiany są możliwe, jeśli tylko dopuści się do głosu osoby, które patrzą dalej niż na czubek swojego nosa i stan swojego konta; kiedy potraktuje się swoją rzeczywistość jak plastyczne tworzywo, w którym decyzje tylko czekają na podjęcie i zmiany są możliwe. Ale wywrotowe, nie?
Choć film momentami nieco mnie frustrował – im dalej w absurd i nawarstwianie się trudności, tym bardziej wierciłam się w fotelu – to wyszłam z niego ubawiona, zachwycona grą aktorek i scenariuszem, warstwą wizualną i zabawami z formą (mamy w środku kilka ciekawych sekwencji, ale nie powiem wam jakich). Rozczarował mnie nieco brak wątku queerowego w treści, ale kupuję do jakiegoś stopnia wyjaśnienie, że film queerowy to też taki, który tworzą queerowe osoby ze swoją tęczową wrażliwością – a może się ona przejawiać w ostrej krytyce rzeczywistości, dostrzeganiu tego, co przeźroczyste dla większości, i konstruowaniu zupełnie nieseksualizowanych bohaterek (chyba że akurat w kadrze pojawia się nośnik male gaze, czyli Hart, coś w rodzaju antagonisty). Warto też nadmienić, jak wielką rolę odgrywa w tym filmie wyobrażanie sobie najlepszych możliwych wersji przyszłości! Naprawdę inspirujące.
Krótko mówiąc, jeśli nie znacie Od dziewiątej do piątej, a przytrafi się wam okazja, by się z nim zapoznać – gorąco polecam. Choć Grace i Frankie polecam bardziej! Wyszłam z kina też z myślą, że muszę się dowiedzieć jak najwięcej o Jane Fondzie, bo ten film na tle jej biografii – to dopiero historia!
Wspomniany queerowy DKF w warszawskiej Kinotece to cykl Sounds gay, I’m in!, którego kuratorem jest Daniel Oklesiński. Kolejne spotkania w losowe środy, trzeba śledzić stronę Kinoteki.
Od dziewiątej do piątej (Nine to Five), scenariusz: Colin Higgins i Patricia Resnick, reżyseria: Colin Higgins, USA 1980.

Magdalena Stonawska (ona/jej). Kulturoznawczyni, redaktorka i tłumaczka, fanka fandomu. Lubi polską i niepolską fantastykę, psy, rośliny doniczkowe, kawę i lewactwo.







Jeden komentarz